nói nghĩa là gì ? – TCPT số 32

Posted on Tháng Ba 27, 2010 bởi

0



NÓIdiễn tình ý của mình bằng những tiếng từ miệng ra, là vạch trần mưu định và tình ý của người. Nói còn là khai ra sự thực: việc xẩy ra như thế nào hãy nói ra như thế; là dậy bảo: giời có nói gì đâu! nói gì đâu! là đoán quẻ: ông thầy bói này nói hay lắm; là phát âm: con sáo biết nói; là bàn tính: miệng nói tay làm; là ra giá: nói giá cao quá; là cãi cọ: kẻ nói người nghe; là mắng nhiếc: tôi mới nói cho một trận nên thân nhé.

d

Gom gọn lại, thì nói là cái cách dùng những lời như những phương tiện để diễn tình và ý của mình, trong cuộc sống. Nó là đầu mối sự giao tiếp giữa người nọ với người kia. Nó còn là dấu hiệu của sự sống nữa như hơi thở vậy. Người còn lẩm bẩm nói một mình được, hay đã chẳng nói chẳng rằng gì nữa rồi, nhưng còn nói thầm trong bụng để mình tự nhận biết được, thì người ấy vẫn còn sống. Chỉ khi nào hết nói, hết trí giác, hết thở và tim ngừng đập, thì người đó mới thật là hai năm mươi. Để nếu có nói thì là hiện hồn về nói qua lời của cô hồn, hay cô hồn bịa ra mà nói, cũng chưa biết chừng.

Hồn rằng hồn thác ban ngày

Thương cha nhớ mẹ hồn rầy thác đêm

Vậy rằng là nói, xưng là nói, thưa là nói gởi, trình là nói, bẩm là nói, báo là nói, thưa thốt, truyền phán, chỉ dậy,bảo ban, thú nhận, ra miệng cũng là nói, và tâu nộp, mách lẻo, tố giác, tán tỉnh, đấu hót, ba hoa chích chòe,…cũng là nói nữa. Nghĩa là cuộc sống xã hội càng phức tạp, sự giao tiếp càng cần tinh tế để nhận xét tình ý của người và biểu lộ tình ý của mình, thì những cách để diễn tình ý ấy cũng lại càng nhiều. Nhiều cho đến vô tận như sau dây:

A – NÓI LỜI

NÓI LỜI hay nói câu là diễn một tình ý bằng những tiếng có bố cục thành câu:

Nói lời thì giữ lấy lời

Đừng như con bướm đậu rồi lại bay

LỜI NÓI thì lại là những câu nói ấy.

Lặng nghe lời nói gió ru

Chiều xuân dễ khiến nét thu ngại ngùng

Lời nói chẳng mất tiền mua

Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau.

Cái lời, tức là cái câu ấy, đối với người Việt, không phải chỉ vừa lòng nhau, đẹp lòng nhau, mà còn nguôi lòng nhau nữa:

Chẳng được miếng thịt miếng xôi

cũng được lời nói cho nguôi tấm lòng

Ấy thế là lời nói có tính cách đỡ đói, tính cách vừa lòng hả dạ và cho nhau một lời nói còn giá trị hơn là cho nhau một miếng ăn nữa. Có lẽ vì thế chăng, mà người ta đã có thể đánh giá lời nói bằng nhiều cách.

1 – Người ta chắc đã đánh giá được bằng lưỡi thì mới biết vị ngọt của nó (Nói ngọt thì lọt đến xương)

Cười cười nói nói ngọt ngào

Hỏi rằng chàng ở chốn nào lại chơi

Hay vị chua của nó:

Mồ cha con bướm trắng

đẻ mẹ cái ong vàng

khen ai uốn lưỡi

để cô nàng nói chua

Hay vị mặn nhạt của nó:

Một thương tóc bỏ đuôi gà

Hai thương ăn nói mặn mà có duyên

Và:

Anh chàng nói nhạt như nước ốc

2  – Người ta chắc còn đánh giá được bằng mũi nữa thì mới biết được mùi của nó: thằng cha nói không ngửi được.

3  – Và nhất là còn đánh giá bằng mắt thì mới biết được số lượng nhiều ít của nó:

Ăn lắm thì hết miếng ngon

Nói lắm thì hết lời khôn hóa rồ

Hay mầu sắc của nó: Nói trắng ra

Hay sự cách biệt gần xa của nó:

Nói gần nói xa chẳng qua nói thật

Cũng như sự dầy mỏng của nó:

Kẻ nói đơn người nói kép

Sự thiếu thừa của nó:

Yêu ai thì nói quá ưa

Ghét ai nói thiếu nói thừa như không

Cả chiều hướng của nó:

Dù ai nói Đông nói Tây

Thì ta vẫn vững như cây giũa rừng

Lẫn cả thế đứng của nó nữa:

Dù ai nói ngả nói nghiêng

Thì ta vẫn vững như kiềng ba chân

4 – Cuối cùng người ta chắc còn đánh giá nó cả bằng óc nữa thì mới biết giá trị của nó:

Một lời nói quan tiền thúng thóc

Một lời nói dùi đục cẳng tay

Cùng phân biệt về trọng lượng của nó:

Kim vàng ai nỡ uốn câu

Người khôn ai nỡ nói nhau nặng lời

Và phân biệt về tuổi già non của nó:

Chuông già đồng điếu chuông kêu

Anh già lời nói em xiêu tấm lòng

Thật đã đáng lấy làm kinh khủng cho người nghe, khi chỉ thoáng một cái đã phải nhận định cho ra nhiều thứ đến như thế. Nhưng đâu đã hết! Còn phải nhận định ra sự phải trái “ Nói phải củ cải nghe cũng lọt ” ; “ Nói phải gãi chỗ ngứa ”, nhận định ra sự hay dở: “ Nói hay hơn hay nói ” ; “ Nói dở như cám hấp ” ; nhận định ra sự dại khôn:

Ai rằng ra chẳng khôn này,

đến khi nói dại mặt ngay cán tàn

Nhận định ra sự thật dối:

Ai mà nói dối cùng ai,

thì Trời giáng hạ cây khoai giữa đồng

Và nhận định ra sự xấu tốt: Nói xấu nói tốt

Thuộc phạm vi của sự nói lời ấy, để đặt vào trong vòng nhận thức như vậy, ta thấy còn hết sức nhiều nghĩa nữa.

Ở khía cạnh trình diễn trên sân khấu, ta thấy:

NÓI LỐI là nói những lời dẫn thính giả đến một câu hát ở trên sân khấu. Những lời dẫn ấy kể lể đến truyện tích lịch sử là nói sử, than thở về thân phận  hẩm-hiu của con người là nói than, kết cấu về những sự việc đã qua là nói vãn, mà nói thành những câu có vần là nói vè hay nói dáo vè. Tất cả đều không phải là hát nói. Hát nói lại là tên một điệu hát Ả-đào sau câu mưỡu, để tác giả nói lên cái ý của mình cho cô Đào hát.

Thuộc phạm vi sự nói lối để trình diễn trên sân khấu này còn có nói bông lơn do một vai hề khích bác để làm vui cho thính giả trong khi sửa soạn nghe một điệu hát mới; lối nói ấy cũng gọi là nói bông phèng. Tỷ dụ như: Đại phong là gió lớn, gió lớn thì đổ chùa, đổ chùa thì tượng lo, tượng lo là lọ tương vậy.

Thuộc phạm vi mỹ từ pháp thì có:

Nói chữ cũng không hẳn là nói toàn chữ trong sách, mà còn như người ta thường bảo nói dài dòng văn tự, nó là một cách dẫn điển này tích nọ mãi rồi mới đến một kết luận nào, Xấu hay làm tốt, dốt hay nói chữ. Nói chữ theo thời nay còn có nghĩa là văng tục: con nhà văn có khác, thích nói chữ thế! Nói chữ ở đây có nghĩa như xổ Nho vậy.

Nói lái là nói đảo ngược tiếng cho âm tiếng nọ vào với bộc âm của tiếng kia và đổi cả thanh nữa, cho người nghe vô tình không hiểu ngay ý của người nói; Mịt quả mốt là một quả mít. Còn nói lỡm thì lại là một cách nói để bẫy người ta cho bị hờ mà cười: Như chuyện Trạng Quỳnh thấy bà Chúa đi trên đường thì chạy xuống ao khỏa chân. Bà hỏi Trạng làm gì thế? Trạng đáp: ấy tôi chẳng có việc gì làm thì xuống ao đá bèo chơi!

Kể vị trí của kẻ nói và người nghe thì lại có:

Nói leo là chưa được địa vị xứng đáng đã dám bầy tỏ ý kiến: trẻ con đừng có nói leo vào chuyện của người lớn; và người ta thường mắng là: biết thì thưa thốt không biết thì dựa cột mà nghe. Nói hỗn, nói láo, là nói leo mà còn ý xấc với người trên. Nói mất lựa là nói với người chưa xứng đáng. Nói khó là tự hạ mình để xin cho được việc Nói khó cho qua buổi chợ. Nói khan Nói vãn hay nói bã bọt mép cũng là nói khó. Nói nịnh là nói tâng bốc người (không giống với nói nựng là uốn giọng để hỏi chuyện đứa trẻ đang tập nói. Trẻ lên ba cả nhà học nói, là vì thế: Âu! Âu! Bác gai bạo mày là coong tó đấy mà!) Nói nhún là nói tự hạ mình. Nói nhũn là nói điều không gây gổ để hòa giải và cho xong việc. Nói hớt là nói trước cái điều người ta sắp nói đến. Rõ nam mô hớt chửa! Nói đỡ lời là ngắt ngang câu nói của người khác để thêm ý cho vào lý luận vững chắc hơn. Còn trẻ con mà cũng giở giọng giảng luân lý như người đã cay chua nhiều với cuộc sống, thì là nói như ông cụ non.

Kể về nội dung câu chuyện thì có:

Nói thật là trình bày sự thật, ngược lại, giấu giếm sự thật đi là nói dối.

Đi nói dối cha, về nhà nói dối chú.

Nói ngay cũng là sự thật thế nào thì nói ra thế. Nó gần đồng nghĩa với nói thẳng. Nói thẳng là nói không rào đón, không sợ mất lòng như nói toạc móng heo. Còn nói cho phải xấu hổ và mang tai mang tiếng, thì là nói ngay vào mặt, nói vỗ vào mặt, nói đốp vào mặt, nói giữa dạ. Nói đúng là trình bày rõ ý người ta nghĩ hay rõ sự việc xẩy ra, ngược lại nói sai. Nói sai là nói không ngờ toàn điều lầm lạc cả. Nói điêu hay điêu toa là cố ý nói sai, dành riêng cho kẻ ít tuổi, kẻ ở bề dưới. Còn người lớn và bề trên thì là nói dối. Nói lầm là nói không đúng cách. Nói lẫn là trỏ người già cả nói câu được câu chăng. Nói gở là nói những gì không hay nó vận vào mình hay vào người, khi gặp người lỡ nói như thế thì người ta phỉ thui để đuổi cái xui xẻo ấy đi và gọi là nói phỉ thui hay nói dại nào! Nói dại là nói những điều lỡ xẩy ra thật thì tai hại, trong còn hàm ý không mong xẩy ra: nói dại, cháu có bề nào thì xin bác gỡ giùm cho. Nói khôn là nói những ý hay và phải. Nói phải là nói đúng lẽ như vậy. Còn phải nói là có ý kiến cần phải trình bày ra. Nhưng hiểu về nội dung câu chuyện thì người Việt-Nam đã không chịu hiểu một cách quá đơn giản đâu. Người ta đã hiểu theo cái lối vẫn nói là con ruồi bay qua mà biết được con đực con cái kia.

Riêng về mục nói sai đã có:

Nói mò là đoán sai và nói sai hết sự thật “ ăn ốc nói mò ”

Nói không là việc biết rằng không có cũng cứ nói là có, còn gọi là nói chua sinh chua tửăn không nói có hay nói dựng đứng, muốn nói không làm chồng mà nói. Nói vu cũng có nghĩa ấy là không có mà đổ diệt tội lỗi cho người. Gặp trường hợp này thì người ta sẽ nguyền rủa: Một lời nói một đọi máu ấy là nói rằng hễ nói khống và vu oan thì hộc máu ra mồm.

Nói ngoa là có ít xít ra nhiều, thổi phồng câu chuyện cho thêm to, thêm quan trọng: Muốn nói ngoa làm cha mà nói.

Nói quấy nói quá là chỉ nói qua loa đại cương và vùn vụt như gió không có gì rõ ràng cả.

Tay mang túi bạc kè kè

Nói quấy nói quá người nghe ầm ầm.

Nói phiệu hay bố phiệu là chỉ nói vẩn vơ, không có gì đích xác cả.

Nói đi nói lại là chỉ người tiền hậu bất nhất không giữ lời hứa.

Quân tử nhất ngôn là quân tử dại

Quân tử nói đi nói lại là quân tử khôn

Khiến người ta phải rao hẹn: thôi nhé, đừng có nói oong đơ gì nữa đấy! Do chữ pháp oong đơ nghĩa là một hai. Nó không giống hẳn với lời nói đi thì nhẹ, lời nói lại thì nặng, vì bị thêm thắt khi có người nhắc lại. Cũng không giống với nói nước đôi hay nói phân hai là nói lưỡng để đàng nào mình cũng phải: Tài trai nói phân hai dễ chối.

Nói giăng nói cuội là nói toàn điều sai lầm dối trá cả (do tên chú cuội là nhân vật trong chuyện cổ tích chỉ chuyên nói dối).

Đến mục nói thêm lên và thổi phồng sự thực thì có:

Nói khoác hay nói khoác lác khuếch khoác hay nói một tấc đến giời là khoe những cái tài mà mình không có.

Cấm người giả lịnh giả thị

chẳng ai cấm người mang bị nói khoác

Nói cha hươu mẹ vượnnói dông dài nói toàn điều vớ vẩn chẳng biết đàng nào mà tin được nữa. Nói thánh nói thần hay nói trên không chằng dưới không rễ cũng có nghĩa ấy. Đó là cái lối nói mà không biết ngượng.

Nói phách hay phách lối là khoe cái địa vị và quyền lực mà mình không đáng. Nói hợm là có địa vị và quyền lực nhưng hay khoe để khinh người; còn nói phét là chẳng có gì cả mà dám khoe khoang. Ấy là cái lối:

Nói thì đâm năm chém mười

Đến bữa tối trời chẳng dám ra sân

Cũng là cái điệu nói ba hoa chích chòe như thế không ai tin được, nhưng quá đáng lắm, quá đáng đến cai độ cả ông trạng như trạng Quỳnh, cũng không ai nói được, thì người ta bảo: Nói như trạng mẹ nghĩa là như cái Ông Trạng còn đẻ ra được ông trạng kia. Và nói vơ vào để khoe hay khoe giỏi cho thiên hạ chẳng ai ra quái gì hết, hay chỉ là để cho vui, thì là nói mỹ tự ấy thằng chú Huyện nó nhà tôi cũng có cái áo mưa kiểu ấy, nhưng toàn đi xe hơi thì có được dùng đến lần nào đâu! Nói mỹ tự cũng là nói mẽ. Còn chỉ vơ vào để cầu lợi là Nói giọng kẻ Bưởi cuốc vào : Áo này tôi mặc vừa đáo để. Bác định cho tôi đấy à?

Đến mục nói để thêm oai, mà bây giờ người ta gọi là để lấy “le”, thì có:

Nói hống hách là nói lời nạt nộ: Ông ấy hống hách gớm nhỉ. Nói dõng dạc là nói dằn từng tiếng cho người ta nghe rõ để mình thêm oai. Và để cười cái oai ấy, cả những điệu bộ ấy, người ta mỉa mai là Nói như ông tướng Quảng-lạc (do tên rạp hát tuồng Tầu ở Hà-nội hồi đệ nhất thế chiến, người ta thích đến xem các ông tướng diệu võ dương oai). Nói dọa là nói để cho người ta sợ. Nói đe là dọa đánh đòn trẻ con để cho nó vào khuôn phép. Nói ức hiếp người ta để lấy phần phải là nói đè đầu đè cổ, nói như cha người ta ấy. Hễ không nghe thì lại còn được thể để bảo là nói như nước đổ lá khoai, như nước đổ đầu vịt. Nói sẵng là nói gần như mắng mỏ. Còn mắng mỏ không tiếc lời là nói như táo đổ mặt mâm, nói như chan canh đổ mẻ vào mặt, mà nói chẳng còn dành một chút tử tế nào với nhau nữa, là nói cạn tầu ráo máng.

Đến cái mục nói khéo thì là:

Nói rắn trong lỗ bò ra nghĩa là khéo đến độ người ta không bằng lòng cũng phải thuận theo, như con rắn nằm yên trong hang mà cũng phải bò ra vậy.

Nói như rồng cũng là nói khéo như thế. Đó là cách người ta gọi là nói như khướu bách thanh trong còn hàm thêm ý mỉa mai nữa. Nói xẻ cửa xẻ nhà là làm như thương yêu quý mếm nhau lắm để chia cơm xẻ áo cho nhau ấy, nhưng kỳ thực là hão cả, cũng như nói nhân nghĩa bà Tú-Đễ, (1) người ta thường bảo nói trăm voi không được bát nước sáo. Và người nói ấy được người ta cho là đồ bẻm mép để sẽ tìm cách mà nói chữa thẹn. Nói vuốt đuôi là nói tử tế lại sau khi đã có thái độ không tốt với người. Nói đãi bôi là nói lời ân nghĩa thủy chung chẳng phải để tử tế gì với gia chủ mà chỉ là để nói cho lọt miếng xôi trôi miếng thịt mà thôi. Nói có duyên là nói cho vui, dễ nghe và ai cũng mến. Nói vụng (hay vụng về) là nói mà để nhiều sơ hở thiếu sót, không phải nói vụng (trộm) là nói lén.

Còn nói để đấu khẩu thì lại tinh vi ghê gớm lắm. Khi tự vệ thì dùng một chiến thuật. Khi tấn công lại dùng một chiến thuật khác. Có khi tưởng là tự vệ mà hóa ra tấn công lúc nào không biết đấy, chẳng hạn như:

Nói mát là nói vứt mình đi, để tưng bốc người ta, mà làm người ta phải đau đớn. Thí dụ như: ấy bên bác thì có bao giờ phải ăn rau muống! Nói mỉa là dài môi nhắc lầm lỗi của người ta cho phải xấu hổ!

Nói xa nói gần là kể những chuyện đâu đâu ấy cho người ta nhận ra.

Nói bóng nói gió hay nói xa xôi bóng gió, nói xỏ, nói xiên, nói xéo, cũng vậy. Đó là lối nói:

Bà tú Đễ chắc xưa là một người khéo nói và giả nhân giả nghĩa giỏi lắm nên mới nổi tiếng như vậy.

Sấm bên Đông động bên Tây

Tuy rằng nói đấy nhưng đây động lòng

Sự động lòng ở đây, người ta còn cụ thể hóa hơn một từng nữa, để gọi là nói trúng tim đen, nói lật tẩy, nói chạm nọc, chạm vía.

Nói chạm vía là nói xa xôi để nhắc đến những lầm lỗi kín đáo của người ta cho mà sợ hãi. Không giống với nói trộm vía là nói lén với nhau sợ có điều gì gở: Nói trộm vía, thằng bé lớn như thổi!

Nói bâng quơ là nói không chỉ đích người nào, việc nào, nó cứ lơ lơ lửng lửng làm người ta tức anh ách, mà không lẽ ra miệng thế nào bây giờ! Cũng là nói Đổng Kim Lân do tên một võ tướng trong tuồng Sao Hậu hay diễn vào dịp đầu năm cho người ta đi xem bói tuồng. Vai tuồng chắc hay nói bâng quơ, nói lơ lửng giữa trời, nên tên mới được dùng thành một phẩm từ như thế. Nói ậm ừ là nói nửa nhận mà nữa ra không, nói ỡm ờ lại là nói cợt nhả lẳng lơ, còn nói lửng lơ hay lơ lửng hay thêm nữa nói lơ lửng con cá vàng là nói giữa trời để ai có tật thì giật mình. Chính nó là nói buông lơi, nói phất phơ, nói chơi, nói chuyện phiếm và nói mà là không nói, không nói mà là nói vậy.

Nói xin ông (hay bà) để ngoài tai thì thật đã đáng tức cười vì người ta làm như có thể gắp được những lời gì bỏ vào trong hay bỏ ra ngoài tai vậy. Chính ra thì đây là một cách nói xin lỗi trước về những lời sắp nói ra, nó sẽ có thể chướng tai và phật lòng ông hay bà đấy. Nói khí vô phép, nói bác tha lỗi, hay nói thế này khí không phải, đều là một công thức như nhau cả. Nói phòng hờ: hay phòng xa, hay nói thòng là nói khôn, phòng xa đến cả trường hợp có thể sẽ xảy ra khác nữa.

Nói buông lửng là nói một phần thôi, còn phần sau người ta phải đoán ra. Nói hồ đồ là nói bậy bạ lung tung không có giá trị. Nói hàm hồ là nói đụng chạm đến nhiều người làm mất cả hòa khí, gần giống như nói đổ cả hương án bàn độc. Nói đổ cả hương án bàn độc là nói lời bạc bẽo làm mất cả cái tử tế của người.

Nói có quỷ thần hai vai là vừa nói vừa thề, với lời cầu xin quỷ thần chứng giám cho lời nói đúng.

Nói có vong hồn của ai đó là vừa nói vừa cầu vong hồn người quá cố làm chứng cho lời nói thực.

Nói có ngọn đèn tắt tôi tắt là vừa nói vừa thề độc đến có thể chết được nếu nói sai sự thật. Nói của đáng tội là nói cho phải giá không thêm bớt: nói của đáng tội thì anh ta cũng có bụng tham.

Thật chưa có tiếng nôm nào lại nhiều nghĩa linh động đến như thế. Nói đâm hông là nói xa xôi nhưng đau đớn như xiên vào hông người ta; không giống với nói đâm ngang hay nói ngang là bẻ quẹo câu chuyện để lảng ra phía khác.

Nói ngang cành bứa, ngang như cua lại là nói bướng, không đúng lẽ và chướng tai; người ta còn gọi là nói cù nhầy và bảo nói với nó như đánh bùn sang ao hay tức quá thì bảo: nói với nó thà vạch đầu gối ra mà nói chuyện. Nói đay hay nói nghiến hay nói đay nghiến là day dứt cho người nghe phải đau buồn khổ sở; nói đay nghiến như dứt từng miếng thịt; nói nghiến như mọt ấy không sao chịu nổi! Nói móc họng là nói phăng ngay cái xấu mà đối phương giấu giếm để không còn mở miệng ra sao được nữa.

Nói xóc óc, lộng óc cũng là ý ấy. Nói châm nói chọc hay nói trêu còn thêm ý để cười nữa. Nói đâm bị thóc chọc bị gạo thì lại là khích bác bên này một câu, bên kia một câu, cho người ta cãi nhau. Đó là cái lối suýt chó vào bụi rậm, hay ném xương cho chó cắn nhau.

Xem thế đủ biết thủ đoạn của người Việt-Nam về phương diện nói đã thật là cao cường vậy.

Nói dèm là viện dẫn các lý do để chê bai. Nói xiểm là dèm cho người ta ghét kẻ khác. Nói lảng là thấy vẻ không thành thì liệu lời lui đi, nói thách là đặt giá cao cho người ta mặc cả dần. Bán hàng nói thách, làm khách trả rẻ. Nói thớt cao dao bầu cũng cùng một ý ấy, nhưng có ý mỉa mai; nói một giời tiền cũng vậy, nhưng còn thêm ý chê trách. Nói hớ là lỡ ra giá quá thấp một món hàng. Hiểu rộng ra là lỡ nói điều thiệt cho mình. Nói vào nói ra là đưa những ý kiến lôi thôi rắc rối cho người ta ngã lòng.
s
Cũng thuộc về mục đấu khẩu, lại còn cái trò nói đưa hơi là nói để cho phải bốc nóng lên mà xông ra cãi nhau hay đánh nhau. Không giống với đưa lời : Mượn chén đưa lời là cái cách giả say rượu để thóa mạ người mà nếu có bị bắt lỗi thì vẫn có cớ để không phải chịu trách nhiệm, vì ai cũng cho rằng : nói với người say như vay không trả, và người giả say thì sẽ : ấy xin lỗi các ngài, rượu nó nói đấy ạ !

Những mánh khóe nói của người Việt-Nam thật đã man mắc nhiều vô kể. Có khi đóng cửa ở trong nhà nói nhau, mắng mỏ chửi bới nhau, mà lại là để cho người hàng xóm nghe, lấy làm hết sức đau đớn. Đấy là cái phép “Trong dậy ngoài lậy” để làm người ta chết điếng người đi. Có khi là đá thúng đụng nia, chửi mèo quèo chó. Không còn biết đâu mà lường được nữa.

Nói rào đón là ngăn ngừa những ý nghĩ gì người ta có thể nghĩ được về câu chuyện mình sắp nói để bác và chặn trước đi. Nói thớ lợ là nói giọng tử tế ngoan ngoãn bề ngoài cho người ta thương mến và không chê trách được mình. Nói đưa đẩy hay đưa đà là bắt đầu với những lời ngoài lề cho thêm mạnh miệng. Còn có sao nói vậy là nói nôm na. Nói ướm hay Nói dạm là đưa thử một vài ý kiến để dò tình ý đối phương. Nói mà không hy vọng được còn nhờ may là nói Gia-Cát cầu phong.

Đến mục nói chuyện thường thôi, cũng có những lối thật là lạ. Nói tào lao là nói không thành câu chuyện đứng đắn gì cả. Nói thao thao là nói trôi chảy. Nói ấp úng hay ấp úng như ngậm hột thị là nói bối rối không được ý nghĩ gì rõ ràng, cứ ngập ngà ngập ngừng hay dấp da dấp dính mãi. Nói ấm ớ hay nói ấm ớ hội tề là nói lưỡng lự không rõ ý muốn dứt khoác là trắng hay đen. Gốc ở tiếng hội tề là tên tổ chức hành chính ở vùng giữa khu kháng chiến và khu đã theo Tây mà người trong tổ chức ấy đã không dám có thái độ dứt khoác ngã theo phía nào. Còn nói rối mù lên chẳng đâu vào đâu cả là Nói ba sí ba tú. Nói úp mở là nói nửa thực nửa hư, để đối phương thoáng nhận ra.

Sư nói sư phải, vãi nói vãi hay không phải để dành riêng cho giới tu sĩ mà để kể chung cả mọi người khi nói tranh nhau lấy phần phải về mình. Còn người ta nói một đàng lại hiểu quàng một nẻo thì là Ông nói gà bà nói vịt.

Nói đưa đẩy hay đưa duyên là lựa ý người nghe mà ói cho vui vẻ cả làng. Nói xuôi theo là theo lời và ý của người ta mà tán thêm. Chính đó là nói dựa. Thầy bói nói dựa. Nói cho sướng miệng, nói thích khẩu, nói lấy được là láy đi láy lại mãi để mắng mỏ, dại khôn hay để lấy phần phải về cho mình, khiến người nghe sốt ruột lên, còn để nhấn mạnh cho người ta thấy lời mình đoán hay ngừa trước đã rất đúng, thì người ta lại bảo: Mồm mẹ mẻ nói không sứt.

Nói lấp liếm theo lối cả vú lấp miệng em là nói không ngừng cho người ta không kịp lúc nào cãi lại được nữa. Nói như đinh đóng cột. Nói chắc như cua gạch là nói nhất định hẳn một chiều, không gì lay chuyển được ý định nữa.

Nói để bụng là nói mà đừng nhắc lại. Nói để đấy là hứa hẹn mà chẳng bao giờ làm theo, đó là cái chuyện lời nói không đi đôi với việc làm của các vị “chính khách” và nói trước quên sau. Người ta sẽ chép miệng bảo: Nói vậy biết vậy! Nói có sách mách có chứng là trình bày câu chuyện thật rõ ràng có chứng cớ hẳn hoi không cãi vào đâu được, cứ ắng ơ người ra, cho người ta cười là ăn làm sao nói làm sao bây giờ?

Nói vanh vách là nói hết những điều người ta tưởng giấu được: đạp đồng lên, nó nói vanh vách như mẹ Ranh ấy.

Nói cho ngay là tiếng của miền Nam tương đương với nói cho đúng của miền Bắc; đó là một thành ngữ để trợ từ, thực không cần phải có công dụng trong câu, chỉ là để có thêm một chút thời gian suy nghĩ. Cũng như nói chungnói riêng cho phép người phát ngôn trước công chúng dùng để lời nói thêm lưu loát. Nhưng lâu dần thành bệnh để người viết cũng lại cứ nhai nhải nói chung với nói riêng! Miền Nam nói chung, Xã Hội Sài gòn nói riêng rồi lại Xã hội Sài-gòn nói chung, dân chúng Đô-thành nói riêng…thật là sốt ruột vậy.

Đến cái mục đàm thoại để cho vui mà bây giờ người rta gọi là đấu hótbốc xê la bút (đánh võ mồm) hay bốc thối bốc thơm thì Nói chơi: là nói để cho vui.

Nói chơi cho đỡ vui lòng

ăn đã có chốn tựa loan phòng có nơi

cũng cùng một nghĩa với nói bỡn, nói cợt

Nói bỡn mà chơi nói cợt mà chơi

Áo ai người mặc có mùi gì đâu

hay nói đùa, nói giỡn, nói bông, nói bông phèng cũng vậy, hay quá hơn nữa là tán gẫu, tán hươu, tán vượn, và có vẻ Tây hơn nữa là tán phó-mát nghĩa là tán để ăn phó-mát hay tán để nghiền bột cục phó-mát ra cũng được cả. Vì phó-mát lại là loại thực phẩm nặng mùi như mùi mắm tôm của ta, nên tán phó-mát còn hàm thêm ý tán thối nữa. Nói lần khân là dùng lối cợt nhả để trì hoãn một công việc. Nói bờm sơm là lợi dụng lúc vui để leo thang câu chuyện mà người ta vẫn mắng là chơi chó, chó liếm mặt đấy. Nói lươn khươn là nói lòng dòng rồi cũng đến đích. Nói đểu là nói một cách thô bỉ cho đến người ta có thể mắng là đồ ăn nói mất dạy. Nói tục là dùng lời thô bỉ nói những chuyện tục tĩu như chuyện tiếu lâm tân thời chẳng hạn.

Đến mục thể cách nói, để giao thiệp ở đời cho người ta khỏi chê là ăn không nên đọi nói không nên lời thì:

Nói mờm là nói để dọ ý và khích cho người nghe phải bộc lộ ý mình ra. Nói mớm là truyền thụ khéo những lời khôn cho kẻ khác nói.

Mái bên gió đã bồi hồi

kìa ai vú lép mớm lời cho con

ấy là cách nói vẽ đường cho hươu chạy.

Nói dè chừng là nói ngừa trước những việc không hay:

Sinh rằng hay nói dè chừng

lòng đây lòng đấy chưa từng hay sao

Nói dai hay nói nhai nhải là nhắc đi nhắc lại mãi chỉ có một câu chuyện đó thôi: Nói dai như chó nhai giẻ rách, nói dai như chão rách. Tức cũng là cách nói lài nhài, nói rặng đa bà cụ vậy. Nói cộc lốc hay nói trống không là nói hỗn hào không thưa gởi lễ phép gì cả. Nói xách mé cũng vậy. Nói thô là nói không lựa lời cho dễ nghe; ấy là cái việc mà người ta gọi là Nói cục cằn, nói như dùi đục chấm mắm cáy hay là ăn nói dóng một. Nói đâm ba chẻ củ là nói châm chọc một cách dấm dẳn cho ai cũng phải khó chịu. Nói nhảm là bộc lộ những gì không nên cho biết: im đi nói nhảm nào! Còn nói lảm nhảm là nói một mình những chuyện không ra đâu vào đâu cả: Ông ta bây giờ đã giở chứng, cứ nằm nói lảm nhảm suốt ngày. Nói lẩm cẩm cũng là ý ấy để trỏ người già lão nói lẫn lộn lung tung? Nói quàng hay bắt quàng hay nói đầu cua tai nheo là đương chuyện này dằng dây qua chuyện khác. Không như nói quàng siên là nói điều càn rỡ, láo lếu, bậy bạ.

Nói bạo là nói ra vẻ ta không sợ gì cả.

Nói liều là biết rằng đáng sợ nhưng cũng nói bừa đi. Nói nhăng, nói ẩu nói tả, nói sàm, nói tầm bậy, tầm phàonói không nghe được, nói không lọt lỗ tai:

Hâm rằng ông quán nói nhăng

Dẫu hay cho lắm cũng thằng bán cơm

Đó là những nghĩa để hiểu về nội dung, trong mục nói lời.

LÊ VĂN SIÊU

Mời các bạn đón đọc phần tiếp theo trong Tạp Chí Thanh Niên Phía Trước số 33

Nguồn: Thư Quán Bản Thảo số 41 tháng 2-2010

©Tạp Chí Thanh Niên PHÍA TRƯỚC

Download TCPT32 – TỰ HÀO VIỆT NAM

Bản chất lượng cao (HD – 8.5MB)
Bản Thường
(Standard – 4MB)
Bản Mini
(2.5MB)

About these ads