Ẩm thực Hội An: Những dấu ấn của sự tiếp xúc văn hóa Việt-Hoa – TCPT số 39

Posted on Tháng Mười Hai 6, 2010 bởi

1



Nguyễn Văn Sang

Người Hoa di cư đến Việt Nam từ thời Bắc thuộc. Hoạt động thương mại cùng với việc định cư, quan hệ hôn nhân đã tạo ra sự giao lưu tiếp xúc giữa hai nền văn hoá Việt – Hoa. Sự tiếp xúc đó chính là sự hội nhập, đan xen giữa yếu tố Việt, Hoa trong các thành tố văn hoá tạo thêm nét đặc sắc và đa dạng. Trong đó, sự tiếp xúc văn hoá Việt – Hoa ở Hội An trên phương diện ẩm thực là một điển hình mà dấu ấn của nó còn tồn tại đến ngày nay.

Gắn bó từ sớm với Hội An, người Việt khi đến sinh cơ lập nghiệp tại đây đã định hình nên một lối sống, văn hóa ẩm thực mang đậm sắc thái riêng của mình. Khi những người Hoa đến Hội An, họ có điều kiện tiếp xúc với văn hóa của cư dân bản địa. Những nét đẹp trong truyền thống của cư dân Hội An được người Hoa tiếp thu, chọn lọc, bổ sung và làm giàu thêm vốn văn hóa của họ. Trong phong tục cúng ngày tết, trên bàn thờ người Việt luôn có sự hiện diện của bình hoa, mâm ngũ quả, bánh,… Ở bàn thờ của người Hoa, họ sử dụng mâm ngũ cốc. Dần về sau thay vì ngũ cốc là mâm ngũ quả. Bởi vì, qua “thời gian tiếp xúc, giao lưu với người Việt, người Hoa nhận thấy mâm ngũ quả có màu sắc hơn, làm tăng vẻ khang trang cho bàn thờ và có ý nghĩa cầu may chúc phúc đầy đủ và phát đạt”. Đó chỉ như là đơn cử điển hình cho sự tiếp thu phong cách, phong tục ẩm thực của người Hoa từ những cư dân Hội An.

Đến Hội An, người Hoa định cư và trở thành bộ phận quan trọng của cộng đồng cư dân nơi đây. Cho nên, theo hành trình di cư, định cư, người Hoa mang vốn văn hóa của mình hòa nhập vào cộng đồng văn hóa của cư dân Hội An. Tại đó, người Việt đã tiếp thu ẩm thực của người Hoa như là một minh chứng cho sự tiếp xúc, giao lưu giữa hai nền văn hóa Việt – Hoa. Sự tiếp thu đó được thể hiện qua những món ăn mà họ còn lưu giữ cho đến ngày nay. Song tiếp thu ẩm thực người Hoa, cư dân Hội An không cộng thêm vào, sao chép nguyên xi mà tiếp biến có chọn lọc cho phù hợp.

Ngày nay, khi nhắc đến Chí mà phù, Lục tàu xá ít ai biết đến mà người ta chỉ biết đó là món ăn Xí mà, Lục đậu sa mong phong vị đặc trưng của Hội An. Việc tiếp thu, thay đổi không chỉ dừng lại ở tên gọi mà còn có sự thay đổi trong cách chế biến. Họ chỉ giữ lại cho mình “những gì phù hợp với khẩu vị, hợp với thói quen ẩm thực và tình trạng nguyên liệu có sẵn tại chổ”. Điều này đã dẫn đến sự ra đời của một số món ăn mang tính địa phương và thể hiện được yếu tố giao lưu hội nhập với bên ngoài. Có thể xác định được thực tế này qua một số món ăn như Cao lầu, mỳ Quảng có nét giống với phở Tàu. Công thức chế biến cũng linh hoạt hơn, thành phần nguyên liệu cũng ít nước hơn. Hay món Lường phảnh, khi chế biến, nguyên liệu “trước đây nhập từ Trung Quốc sang, nay mua từ Sài Gòn, Chợ Lớn”. Còn như “món Hoành thánh ở Hội An có một khoảng cách khá xa so với nguyên gốc”.

Không chỉ tiếp thu trực tiếp các món ăn của người Hoa, người Việt còn tiếp thu những món ăn gắn chặt với các lễ, các phong tục từ đó có sự biến đổi hình thành nên những món ăn mang đặc trưng của Hội An. Hằng năm, vào dịp tết Đoan Ngọ (5/5 Âm lịch), người Hoa thường làm bánh đường, bánh ngọt, sau khi cúng xong đem bọc lá lại, quấn quanh chỉ ngũ sắc để cho ma quỷ đến lấy, rồi bơi thuyền ra sông ném xuống để cúng Khuất Nguyên. Là phong tục tập quán xưa nhưng khi người Hoa đưa qua Hội An được người Việt tiếp thu và chuyển hóa thành phong tục hái lá thuốc, giết sâu bọ. Đây cũng là dịp duy nhất Hội An và vùng lân cận mới có phong tục làm bánh ú tro. Bánh ú tro ra đời là kết quả của sự tiếp thu ẩm thực người Hoa song nó phát triển theo hướng phù hợp với bối cảnh, phong tục và phong cách ẩm thực của cư dân Hội An. Dấu ấn của sự tiếp xúc văn hóa Việt – Hoa ở Hội An rất đậm nét nếu ai không rành khó có thể phân biệt đâu là đặc sản của người Việt và đâu là đặc sản của người Hoa. Bởi vì, trong ẩm thực người Việt có yếu tố Hoa, trong ẩm thực Hoa có ẩn chứa yếu tố Việt. Chính việc “giao lưu văn hóa ẩm thực này là mối dây liên kết các gia đình Việt – Hoa trên mảnh đất Hội An và ngày càng làm giàu thêm cho nền văn hóa cộng đồng mình, dân tộc mình”.

Diễn trình tiếp xúc văn hóa ẩm thực Việt – Hoa diễn tiến phức tạp, phụ thuộc vào bối cảnh chính trị ở Trung Hoa, chính sách của chúa Nguyễn ở Đàng Trong và sự hưng suy của Hội An. Tuy nhiên, xuyên suốt toàn bộ tiến trình ấy là sự du nhập, tiếp xúc, giao lưu, tiếp thu một cách tự nguyện, chọn lọc, tiếp biến linh hoạt để từ đó hình thành nên những giá trị, món ăn mang đấu dấu ấn, phong cách địa phương. Dù tiếp thu nhưng nền tảng của sự phát triển văn hóa ẩm thực Hội An bao giờ cũng xuất phát từ cội nguồn của yếu tố nội sinh. Yếu tố bên ngoài chỉ góp thêm, làm phong phú thêm bản sắc vốn có của Hội An. Nhìn về sự tiếp xúc văn hóa ẩm thựcViệt – Hoa thì sự tiếp xúc đó là một tất yếu của sự gặp gỡ, va chạm giữa các nền ẩm thực có những điểm tương đồng, có sức hấp dẫn lẫn nhau. Từ đó, nó có ý nghĩa to lớn trong việc tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, bổ sung làm giàu cho văn hóa dân tộc trong giai đoạn hiện nay.

N.V.S

© 2010 Tạp chí Thanh niên PHÍA TRƯỚC

Tải TCPT39 – Bản HD (8MB)
Tải TCPT39 – Bản Standard (4.6MB)
Tải TCPT39 – Bản Mini (2.6MB)