Dự án xây đập Xayaburi bị phản đối gay gắt – TCPT số 45

Posted on Tháng Tư 29, 2011 bởi

3



-Định Tường tổng hợp-

Ủy hội sông Mekong (Mekong River Commission) đã kết thúc phiên họp tại Lào ngày 19 tháng 4 nhưng vẫn chưa thông qua phán quyết cuối cùng nào về số phận của con đập đang gây nhiều tranh cãi, Xayaburi. Ủy hội gồm các thành viên là các nước hạ nguồn sông Mekong gồm Lào, Campuchia, Thái Lan và Việt Nam.

Báo chí chính thức của Lào nhấn mạnh rằng Lào sẽ nhanh chóng khởi công dự án này. Một cuộc họp cấp bộ trưởng sẽ được nhóm họp vào cuối năm nay để tiếp tục bàn thảo về đập Xayaburi. Trong khi vẫn chưa cho phán quyết cuối cùng thì một phóng sự điều tra đăng trên tờ Bangkok Post cho thấy hoạt động chuẩn bị xây dựng đập Xayaburi đã được tiến hành từ cách đây 5 tháng trước khi MRC nhóm họp (19/04). Các công trình đường bộ trọng yếu đang được xây dựng và theo người dân địa phương, họ được trả ít nhất là 15 USD tiền bồi thường cho việc di chuyển khỏi khu vực xây đập.

Việc xây dựng đang diễn ra (Ảnh: Bangkok Post)

Trong bối cảnh Trung Quốc đã xây bốn đập ở sông Lan Thương (Lancang), tên của phần sông Mekong ở Trung Quốc, trong đó có đập Tiểu Loan khổng lồ cao 292m đã hoàn thành tháng 8 năm 2010. Con đập này chỉ thấp hơn đỉnh tháp Eiffel của Paris vài centimet và được cho là đập thủy điện cao nhất thế giới. Trung Quốc cũng không thảo luận ý kiến với các nước láng giềng khi thực hiện dự án này và dự định sẽ xây thêm 4 đập khắc trong vòng 10 năm tới. Ngoài ra, 12 con đập được hoạch định sẽ xây dựng tại Lào và Campuchia đã gây ra nhiều tranh cãi về tác động tiêu cực tới dòng chảy của Mekong, một trong những con sông quốc tế lớn nhất thế giới và chảy qua 6 nước Đông Nam Á.

Đập Tiểu Loan tại Trung Quốc. Ảnh: bee.net.vn

Tác hại và phản ứng quốc tế

Dự án đập Xayaburi ở phía bắc Lào là một trong tổng số 12 dự án đầu tiên dự kiến sẽ được xây dựng trên dòng chính của Mekong, trị giá 3,8 tỷ USD với công suất khoảng 1.260MW. Tập đoàn SEAN & Ch.Karnchang Public thuộc Thái Lan sẽ đầu tư số vốn lên đến 90%, với tổng diện tích hồ chứa 49km2 vàcao 32,6m. Sau quá trình xây dựng kéo dài bảy năm rưỡi, nhà máy sẽ bắt đầu bán điện với giá rẻ cho Thái Lan từ năm 2019 và hy vọng sẽ trở thành “nhà máy phát điện” của đông nam Á. Nếu đập Xayaburi được khởi công xây dựng, nó sẽ là “phát đại bác khai hỏa” việc khởi công hàng loạt các con đập khác trên dòng chính của Mekong.

Đã có 263 tổ chức phi chính phủ thuộc 51 quốc gia đã ký vào biên bản kiến nghị gửi Thủ tướng Lào và Thái Lan phản đối xây dựng đập Xayaburi, trong đó có các tổ chức lớn như WWF, IUCN, WCD.

Tiến sĩ Hồ Uy Liêm, Phó Chủ tịch Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam, cho biết rằng việc xây dựng đập Xayaburi sẽ khiến đồng bằng sông Cửu Long gặp nguy hại.

“Nếu xây dựng đập sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống của người dân và các thế hệ tương lai, đe dọa tới an ninh lương thực quốc gia và khu vực”.

Khu vực này hiện có gần 20 triệu dân, cung cấp khoảng 50% lượng lúa gạo, hơn 70% thủy sản và khoảng 70% trái cây cho Việt Nam.

Giáo sư Philip Hirsch giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Mekong ở Đại học Sydney cho rằng các con đập đã và sẽ được xây dựng, bao gồm đập Tiểu Loan, sẽ tác động đến cơ chế dòng chảy của toàn bộ hệ thống xuống tận vùng châu thổ ở Việt Nam. Chúng sẽ chuyển đổi dòng Mekong, làm vùng nước tự nhiên trở thành hàng loạt các hồ chứa nước tĩnh lặng và các vùng ứ nước.

Cùng quan điểm đó, các nhà khoa học của Việt Nam cho rằng nếu 12 con đập trên dòng chính Mekong được xây dựng, đoạn sông dài 2.400 km ở hạ lưu (50% chiều dài Mekong) sẽ biến thành vùng hồ, lưu trữ lại phù sa. Do đó khoảng 19 triệu tấn phù sa sẽ không thể xuống hạ lưu là đồng bằng sông Cửu Long mỗi năm và cản trở luồng di chuyển của sinh vật sống trên sông.

Vị trí dự kiến xây đập Xayaburi

Một ủy ban quốc hội của Thái Lan đang nghiên cứu tác động của đập Xayaburi với sông Mekong do nghị sĩ Kraisak Choonhavan làm chủ tịch. Ông bình luận rằng “tác động của đập Xayaburi sẽ rất nặng nề với tất cả các nước Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam”. Trong khi đó, diễn đàn phi chính phủ Thái Lan gồm 24.000 người ở các cộng đồng ven sông đã kêu gọi Thủ tướng Thái Lan hủy cam kết của Công ty Điện Thái Lan (EGAT) về việc mua điện từ đập Xayaburi.

Thượng nghị sĩ Jim Webb, Chủ tịch Tiểu ban Đông Á và Thái Bình Dương thuộc Ủy ban đối ngoại Thượng viện Mỹ đã lên tiếng phán đối gay gắt dự án Xayaburi và gọi đây là “một tiền lệ nguy hại” bởi nó “liên quan đến sự lành mạnh của môi trường ở khu vực Đông Nam Á”.

“Rất nhiều nghiên cứu khoa học đã kết luận công trình xây dựng đập Xayaburi cũng như các con đập khác trên dòng chính của Mekong sẽ gây hậu quả nguy hại về kinh tế, môi trường và xã hội ở toàn vùng hạ lưu sông Mekong,” ông Webb cảnh báo. Trước đó, vị nghị sĩ này đề nghị rằng Mỹ nên xem xét việc rút khỏi danh sách những nước tài trợ cho MRC nếu việc xây dựng các con đập vẫn được tiến hành.

Ngoài ra, Ngân hàng Thế giới và Ngân hàng Phát triển châu Á đã ra thông báo chính thức sẽ không cung cấp tài chính cho các dự án xây đập trên hạ lưu sông Mekong.

Sông Mekong còn được biết đến như là nơi sinh sống của nhiều giống cá được WWF liệt vào danh sách loài cá nước ngọt cực kỳ quý hiếm và có nguy cơ tuyệt chủng cao như cá trê khổng lồ, cá hô. Vào tháng 6 năm 2009, WWF tuyên bố đã phát hiện 145 loài động vật mới tại nhiều khu vực xung quanh sông Mekong và theo báo cáo này, trung bình cứ mỗi tuần, các nhà khoa học lại phát ra 3 loài mới. Theo đánh giá của WWF, hậu quả đầu tiên của các đập thủy điện làm biến đổi hình đạng của dòng sông, ngăn chặn các bề mặt trầm tích gây xói mòn đất trầm trọng tại các vùng châu thổ ở hạ lưu, cá sẽ ít hơn và đa dạng sinh học sẽ nghèo nàn hơn.

Cá trê khổng lồ nặng 293 kg như dân Thái bắt được. Ảnh: vietbao.vn

Cá hô khổng lồ nặng trên 100kg bắt được ở An Giang tháng 11/2010. Ảnh: diendancacanh

Trong khi đó, đã có những biểu hiện bất thường tại vùng đồng bằng sông Cửu Long Việt Nam lâu nay được coi là vựa lúa lớn nhất cả nước. Theo tự nhiên, mùa lũ sẽ mang về nhiều phù sa bồi đắp cho các cánh đồng lúa, tiêu mặn, rửa phèn. Nhưng vụ đông xuân 2010-2011 vừa qua, lũ về khá muộn, thậm chí nhiều nơi lũ đã không về. Mực nước đo được của sông Tiền và sông Hậu – hai dòng chính của Mekong khi chảy qua Việt Nam, đã xuống thấp đến mức kỷ lục trong vòng 85 năm qua. Hiện tượng bất thường này đã khiến xâm nhập mặn của nước biển càng nghiêm trọng, sản lượng thủy sản vốn rất dồi dào ở khu vực có nguy cơ ngày càng sụt giảm, ảnh hướng lớn tới sản xuất nông nghiệp và đời sống của người dân.

Tiếng nói của thành viên MRC không đủ trọng lượng

Theo báo cáo của nhóm chuyên gia đánh giá môi trường chiến lược (SEA) của MRC, sẽ có những rủi ro khổng lồ nếu tiếp tục xây thêm đập và rằng 14 triệu người dân Việt Nam bị ảnh hưởng gián tiếp bởi các dự án thủy điện dự kiến xây dựng ở hạ lưu sông Mekong. Các tư vấn viên của bản báo cáo này đã gợi ý 4 nước hạ lưu sông Mekong nên dừng mọi quyết định xây mới đập trong 10 năm để đánh giá lại tình hình. Tuy nhiên, chủ tịch ban thư ký MRC đã từ chối thông qua báo cáo này mà chỉ gửi các đề xuất và phát hiện của họ tới các quốc gia thành viên.

Ủy ban sông Mekong (Mekong River Committee) được thành lập với sự bảo trợ của Liên hiệp quốc vào năm 1957 với các quốc gia hội viên gồm Lào, Campuchia, Thái Lan và Việt Nam Cộng hòa. Lúc bấy giờ, Ủy ban quốc gia sông Mekong của Việt Nam được đặt tại Sài Gòn.

Khi đó, nếu xét thấy bất kỳ dự án nào trên sông Mekong có thể gây thiệt hại cho mình, mỗi quốc gia thành viên đều có quyền phủ quyết nếu không tìm được tiếng nói chung từ các nước còn lại. Tuy nhiên từ năm 1995 trở đi, nước CHXHCN Việt Nam đã ký kết thành lập tổ chức Ủy hội sông Mekong (Mekong River Commission), các quốc gia trong tổ chức mới này đã không còn quyền phủ quyết như cơ chế của Ủy ban sông Mekong (1957). Thay vào đó, mỗi quốc gia hội viên hiện nay nếu có dự định xây dựng đập thủy điện thì bắt buộc phải trải qua quá trình tham vấn để đánh giá tác động đối với môi trường. Vì vậy, hiện nay quyết định của MRC đã không có tính ràng buộc pháp lý và Việt Nam cùng với 3 thành viên còn lại đã mất quyền phủ quyết. Quyết định cuối cùng vẫn thuộc về nước sở tại.

© 2011 Tạp chí Thanh niên PHÍA TRƯỚC số 45


TCPT45 – Bầu cử Quốc hội Việt Nam 2011
Download TCPT45 – Bản HD (8.2MB)

Download TCPT45 – Bản Standard (4.3MB)
Download TCPT45 – Bản Mini (2.9MB)