Lưu Quang Vũ – người thắp sáng gương mặt thi ca hậu chiến

Posted on Tháng Tám 16, 2011 bởi

0



Nguyễn Việt Chiến

Lưu Quang Vũ sinh năm 1948, con trai cả của nhà viết kịch, nhà thơ Lưu Quang Thuận. Trong thế hệ nhà thơ xuất hiện những năm 70, Lưu Quang Vũ là một tài năng thơ bẩm sinh và kiệt xuất. Sau này khi trở thành một kịch tác gia nổi tiếng khắp nước thì sự nghiệp chính của ông vẫn là thi ca. Lưu Quang Vũ mất năm 1988 cùng với vợ là nhà thơ Xuân Quỳnh và con trai nhỏ trong một tai nạn giao thông bi thảm, để lại sự thương tiếc vô bờ bến trong lòng đồng nghiệp và độc giả.

Cho đến nay, sau gần hai thập niên nhà thơ Lưu Quang Vũ qua đời, sự nghiệp thi ca đặc biệt của anh với những đóng góp lớn cho nền thơ đương đại vẫn chưa được khai sáng và đánh giá đầy đủ những chân giá trị của nó. Thời gian đi qua, thời gian khắc nghiệt, nhưng thời gian vẫn là thước đo sòng phẳng nhất, công bằng nhất đối với mọi giá trị sáng tạo tinh thần của con người. Với Lưu Quang Vũ, vượt lên trên tất cả những mất mát, cái còn lại là những câu thơ.

Có một bài thơ Lưu Quang Vũ viết từ những năm 70 của thế kỷ trước với phụ đề “Tưởng tượng về một bài hát” đề cập tới sự suy tưởng của nhà thơ về một thế giới đang đổ vỡ vì bạo lực với những hình ảnh đau đớn. Và cho đến thập niên đầu của thế kỷ XXI này, những câu thơ ám ảnh về một thế giới đang đổ vỡ của nhà thơ Lưu Quang Vũ lại hiện về trong tâm tưởng chúng ta, khi trong thực tế các cuộc chiến tranh sắc tộc và tôn giáo đang nhấn chìm trong máu-lửa một phần hành tinh này:

Bây giờ
Hai đạo quân đã giết hết nhau
Tiếng trống cuối cùng đã bặt
Người ngựa đều ngã gục
Chỉ còn con quạ xám đậu trên bờ

Bây giờ
Thành Cổ Loa đã mất
Trước mặt là biển rộng
An Dương Vương tóc bạc phơ
Lưỡi gươm đưa
Lòng ngọc trai máu thắm

Bây giờ
Người sao Hoả mắt đèn pha
Lưỡi dài bạch tuộc
Đã tràn xuống đen ngòm mặt đất

Cánh tay ai
Mọc trên tường đá rắn
Ai giấu dao găm trong áo choàng
ĐI giữa những hình ma-nơ-canh
Những xe hơi điên cuồng
Tay chắp lại như đòi như cầu khẩn
Điệu dân ca mềm mà đáu đớn

Bây giờ
Rừng đen mặt nạ sắt
Vắng hoang trong mưa rào
Nằm xóng xoài cô gái nước da nâu
Hoa cúc xuyên qua miệng

Bây giờ
Em trụi trần dưới vòm cây tối đen
Ngực đồi trăng ướt đẫm
Tay chập chờn lửa sáng
Nhưng đã muộn lắm rồi ôi muộn lắm
Vực sâu đã mở ra
Chôn cả lời trăng trối của mùa thu
Một chiếc lá khổng lồ đỏ thắm
(thơ Lưu Quang Vũ)

Với một cái nhìn tiên tri như trên, Lưu Quang Vũ bằng linh cảm vô thức của một nhà thơ lớn đã dự báo trước một đổ vỡ, một thảm hoạ của thế giới này, điều mà có lẽ ở thời điểm viết bài thơ trên, anh cũng khó cắt nghĩa nổi vì sao mình lại có những suy tưởng lạ lùng và đau đớn đến thế.

Trong thơ Việt thời gian qua, không ít những bài thơ vui rất giả, rồi buồn cũng rất giả. Ngôn ngũ thơ ấy như một thứ hàng dỏm làm người đọc hết sức khó chịu và phải quay lưng. Phải chăng độc giả của hơ ngày một ít đi cũng bởi lẽ ấy. Hơn ba thập niên đã trôi qua, biết bao bài thơ con người đã xoá quên, đã loại khỏi trí nhớ mình. Cũng ngần ấy năm đi qua, kỳ lạ thay, không ít bài thơ vẫn còn nguyên giá trị nhân văn, với sức lay động lòng người da diết, vẫn hội nhập được với đời sống tinh thần con người hôm nay. Và những bài thơ còn lại của Lưu Quang Vũ viết từ những năm bảy mươi cho đến giờ vẫn không chịu cũ, vẫn có được những cảm xúc được chia sẻ nơi độc giả, vẫn làm rung động một thế hệ mới.

Tôi coi anh là một trong những nhà thơ sáng giá nhất của thế hệ nhà thơ những năm bảy mươi. 5 năm sau khi nhà thơ qua đời, năm 1993, tập thơ “Bầy ong trong đêm sâu” của Lưu Quang Vũ dược NXB Hội Nhà văn ấn hành và được nhiều độc giả thơ đón nhận.Qua suốt tập thơ, nỗi buồn của Lưu Quang Vũ rất thật, nó mệt mỏi nhức đau như chính cuộc đời vậy:

Chiếc cốc tan không thể khác đâu em
Anh nào muốn nói những lời độc ác
Như dao cắt lòng anh như giấy nất
Phố ngoài kia ngột ngạt những toa tầu
Tiếng bán mua tiếng cãi chửi ồn ào
Những nhà cửa nhỏ nhoi những mặt người bụi bẩn

Thơ của Lưu Quang Vũ có một giọng có một giọng thủ thỉ tâm tình giấu chất tự sự. Anh kể lại bằng ngôn ngữ của thơ những xúc động, những phát hiện, những ghi nhận của mình trong cái chuỗi ngày mệt mỏi và lận đận. Và điều ấy đã làm nên một phong cách Lưu Quang Vũ không thể trộn lẫn:

Những dòng thơ giằng xé giầy vò
Là mây trắng của một đời cay cực
Vượt lên trên những mái nhà chật hẹp
Em- em là mây trắng của đời tôi
Em nơi đâu bao năm tháng qua rồi
Người ta bảo rằng em đã chết
Người ta bảo quên đi đừng phí sức
Hãy chấp nhận những vách tường có sẵn
Em làm gì có thật mà mong

Lưu Quang Vũ là một tài năng thơ bẩm sinh rất đặc biệt và độc đáo. Bản năng thi sĩ của anh giàu có trong những nỗi buồn, trong nỗi cô đơn và khổ hạnh. Khi bị dồn vào chân tường, trong những khoảnh khắc chập chờn sáng tối, những vần thơ ám ảnh của anh tung bứt lên như muốn đối mặt với buồn đau. Nhưng anh là một người yếu đuối và đa cảm, bởi thế tình yêu và thi ca như một cứu cánh còn lại qua những dằn vặt u ám. Gần ba chục bài thơ (trong số 40 bài thơ của tập Bầy ong trong đêm sâu) anh viết cho tình yêu. Thơ tình Lưu Quang Vũ với những câu thơ say đắm và mê sảng, trong sáng và sầu muộn, ưu tư và tội nghiệp- thực sự anh đã “thếp vàng” cho thể thơ tám chữ với những câu thơ tình lay động nhiều con tim:

Ta lớn lên cửa sổ thay màu
Nghe tiếng chim không thấy mùa nắng nữa
Con thuyền giấy nát nhầu sau trận gió
Thành phố nghèo hơn và cũng huồn hơn

Trang sách tình yêu có ngôi sao lên
Không giống với cuộc đời thô bạo
Em nông nổi như một dòng suối chảy
Tin bình minh những chỉ gặp sương chiều

Những day dứt, trăn trở trước cuộc đời đã để lại không ít vết thương trai trái tim nhà thơ. Sự khắc nghiệt của cuộc sống mà anh phải nhìn thấy, phải nếm trải, phải hứng chịu đã dội đập vào thơ anh đến tức ngực, nhưng cũng đã làm thơ anh bừng tỉnh:

Có những lúc tâm hồn tôi rách nát
Như một chiếc lá khô như một chồng gạch vụn
Một tấm gương chẳng biết soi gì
Một đáy giếng cạn không một hốc mặt đen sì
Trời chật chội như chiếc lồng trống rỗng

Tôi biết làm gì tôi biết đi đâu
Tôi chẳng còn điếu thuốc nào
Đốt lên cho đỡ sợ
Yếu đuối đến cộc cằn thô lỗ
Tôi xấu xí mù loà như đứa trẻ mồ côi
Tôi chán cả bạn bè
Mấy năm rồi, họ chẳng nói được câu gì mới
Tôi bỏ ra đi họ ngồi ở lại
Tôi đi một mình trong phố vắng ban đêm
Tôi chẳng dám về gian phòng nhỏ của em

Có lẽ những năm qua chúng ta chưa đánh giá đầy đủ những đóng góp của Lưu Quang Vũ cho nền thơ hiện đại. Theo tôi, anh là một gương mặt thơ tiêu biểu và chói sáng lặng lẽ qua thời gian bên cạnh những gì mờ nhạt và thiếu sức sống ngôn ngữ. Thơ Lưu Quang Vũ có vẻ đẹp lạ kỳ của ngôn ngữ thơ mang tính đặc thù của riêng anh với những câu thơ tám chữ đậm nét tài hoa và giầu cảm xúc. Nhũng câu thơ vang lên trong tâm tưởng người đọc một nhạc điệu mê hồn với những thi ảnh được chọn lọc một cách tinh tế và giầu tính hội hoạ:

Tiếng mẹ gọi trong hoàng hôn khói sẫm
Cánh đồng xa cò trắng rủ nhau về
Có con nghé trên lưng bùn ướt đẫm
Nghe xạc xào gió thổi giữa cau tre

Tiếng kéo gỗ nhọc nhằn trên bãi nắng
Tiếng gọi đò sông vắng bến lau khuya
Tiếng lụa xé đau lòng thoi sợi trắng
Tiếng dập dồn nước lũ xoáy chân đê

Tiếng cha dặn khi vun cành nhóm lửa
Khi hun thuyền gieo mạ lúc đưa nôi
Tiếng mưa dội ào ào trên mái cọ
Nón ai xa thăm thẳm ở bên trời

Những đóng góp của Lưu Quang Vũ cho sự phát triển của thơ hiện đại là khá đa dạng, nó không chỉ nằm ở bình diện phát hiện các vẻ đẹp của ngôn ngữ thơ mà sự đóng góp ấy còn thể hiện ở việc khắc hoạ chiều sâu những rung động suy tư của tâm trạng con người trong đời sống hiện đại:

Bao bài ca xáo trộn trong tôi
Có tiếng khóc của con chim gẫy cánh
Tiếng đau rên của ngôi nhà đổ sập
Tiếng con thuyền không về được bến bờ quen
Tiếng mưa rơi trên ngọn cỏ yếu mềm
Những đêm hội này chỉ một lần tôi được hát
Chỉ sống một cuộc đời giữa vô cùng năm tháng
Chỉ một lần gặp bạn, bạn yêu thương
Chẳng muốn kỷ niệm về tôi là một điệu hát buồn

Tôi biết có một giáo viên toán cấp III ở Hà Nội hễ cứ ngồi đàm đạo thơ ca lại rưng rưng đọc những câu thơ say đắm, buồn thương của Vũ một thời, người bạn ấy cho rằng: nhớ những câu thơ ấy rồi thì khó mà nhớ thêm được ít câu thơ nào đó của những người cùng thế hệ với Lưu Quang Vũ. Có thái quá chăng? nhưng chỉ cần với những người yêu thơ mình như vậy, Lưu Quang Vũ với những gía trị sáng tạo ông để lại cho cuộc đời chắc còn sống mãi cùng thời gian:

Đã chết rồi ơi chú ong nâu
Để hoa rụng mùa thu hương nhớ bạn
Anh là con ong bay giữa trời lận đận
Trời đêm dài chẳng có một ngôi sao
Em ở đâu, em ngủ ở phương nào
Môi em thở những điều gì khe khẽ

Đêm như biển không bờ bóng tối rất thẳm sâu
Đời cũng giống như biển kia anh lại giống con tầu.

Nguồn: Việt Chiến Nguyễn