Tổng quan về Phân quyền

Posted on Tháng Mười Hai 18, 2011 bởi

0



Trần An Nam lược dịch
Trích từ THTNDC
Nguồn: National Conference of State Legislatures & Đại học Auburn

Thuật ngữ “Trias politica” hoặc “phân quyền” được đặt ra bởi Charles-Louis de Secondat, Nam tước de La Brede et de Montesquieu, một nhà triết học xã hội và chính trị học người Pháp trong thế kỷ 18. Qua xuất bản của ông, Tinh thần của pháp luật được xem là một trong những công trình vĩ đại nhất trong lịch sử về lý thuyết chính trị và luật học, được lấy cảm hứng từ Tuyên ngôn về Quyền con người và Hiến pháp của Hoa Kỳ.

Theo mô hình của ông, các cơ quan chính trị của nhà nước được chia thành ngành lập pháp (legislative), hành pháp (executive) và tư pháp (judicial – tòa án). Ông khẳng định rằng, để thúc đẩy sự tự do một cách hiệu quả, thì ba ngành này phải được tách biệt và độc lập với nhau.

Do đó, phân quyền đã được đề cập đến như phân chia rõ ràng các trách nhiệm của chính phủ vào các ngành riêng biệt để hạn chế việc ngành này chiếm quyền và thực hiện các chức năng cốt lõi của ngành khác. Mục đích là để ngăn chặn sự tập trung quyền lực (concentration of power) và cung cấp thể chế kiểm tra và cân bằng (check and balances).

Các đặc điểm truyền thống của các nhánh quyền lực của chính phủ Mỹ là:

  • Ngành lập pháp có trách nhiệm ban hành pháp luật của nhà nước và ngân sách cần thiết để vận hành chính phủ.

  • Ngành hành pháp có trách nhiệm thực hiện và quản lý các chính sách công cộng được ban hành và được tài trợ bởi ngành lập pháp.
  • Ngành tư pháp (tòa án) có trách nhiệm giải thích về hiến pháp, pháp luật và áp dụng các giải thích đó trong các vụ việc gây tranh cãi được đưa ra trước tòa.

Bốn mươi tiểu ban nhấn mạnh rằng hiến pháp cần chia chính phủ thành ba ngành: lập pháp, hành pháp và tư pháp. Bang California minh họa cách tiếp cận này rằng, “quyền hạn của chính quyền tiểu bang là lập pháp, hành pháp, và tư pháp. Những người chịu trách nhiệm thực hiện một trong ba ngành không thể thực hiện các ngành khác, ngoại trừ bản Hiến pháp này cho phép”.

Ý tưởng quan trọng nhất của các nguyên tắc cơ bản hướng dẫn các nhà soạn thảo Hiến pháp Hoa Kỳ trong lúc thiết kế cách quản trị tương lai nước Mỹ là tìm và nguyên nhân sâu xa và bản chất của một chính phủ chuyên chế tập trung quyền lực kiểm soát không giới hạn và gom hết các chức năng của chính phủ vào trong tay của một người hay một phe nhóm chính trị. Hệ quả tất yếu là những nhà soạn thảo đã rút ra các bài học bằng cách tách biệt ra các nguyên tắc quyền hạn (phân quyền): một chính phủ tự do tồn tại tốt nhất có thể được duy trì bằng cách chia ra các quyền hạn khác nhau và chức năng khác nhau một cách tương đối độc lập giữa các cơ quan chính phủ để các quan chức được lựa chọn qua các kỳ bầu cử và thông qua các thủ tục khác nhau nhằm hạn chế một đảng chính trị hoặc một phe nhóm nào đó có thể giành quyền kiểm soát tất cả các quyền lực nhà nước trong cùng một lúc. Như vậy, trong thể chế cộng hòa liên ban Hoa Kỳ, những người soạn thảo Hiến pháp đã nhấn mạnh rằng, “quyền lực được người dân giao phó đầu tiên cần được phân chia giữa hai chính phủ riêng biệt [chính phủ liên bang và chính phủ tiểu bang], và sau đó tiếp tục được phân chia ra nhiều thành phần và các ngành riêng biệt khác [hành pháp, lập pháp, và tư pháp]”. [Madison, Chủ nghĩa Liên bang #51]

Ý tưởng cho rằng quyền lực chính trị tập trung là một mối nguy hiểm chết người cho sự tự do dân sự, và các quyền phổ biến này vẫn tồn tại cho đến ngày nay trong các tính năng và đặc trưng về ý thức của người Mỹ cũng như trong tư duy phổ biến về chính trị. So sánh với các nước tiên tiến khác trên thế giới, Hoa Kỳ sở hữu một trong những chính phủ có cấu trúc phức tạp nhất, tuy nhiên việc này giúp phân chia rộng rãi và khuếch tán quyền lực của cơ quan nhà nước cho các cơ quan độc lập. Chính quyền Mỹ không chỉ phân chia sức mạnh quyền lực để tách các ngành hành pháp, lập pháp và ngành tòa án ở cả cấp liên bang và tiểu bang, mà họ còn có tính năng tương đối tự trị và mang tính địa lý chồng chéo ở các cơ quan cấp địa phương – không chỉ bao gồm chung các cấp như quận và chính quyền thành phố mà còn có hàng loạt mô hình chính phủ thu nhỏ như hội đồng nhà trường, ban kiểm soát lũ lụt, hội đồng kế hoạch tài nguyên, hay các cơ quan quá cảnh, và nhiều loại tương đương khác.

Trong khi phân quyền là chìa khóa để các hoạt động của chính phủ Mỹ trở nên hiệu quả, tuy nhiên, không có hệ thống nào tồn tại với cách phân quyền tuyệt đối hoặc thiếu quyền hạn tuyệt đối. Quyền hạn và trách nhiệm của chính phủ cố ý chồng chéo lên nhau, chúng quá phức tạp và liên quan đến nhau nên khó phân chia gọn gàng theo từng ngành. Kết quả là, sự cạnh tranh và xung đột giữa các ngành trong chính phủ luôn xảy ra. Trong suốt quá trình lịch sử nước Mỹ, cũng đã có một chu kỳ mang tính ưu việt giữa các ngành của chính phủ. Kinh nghiệm như vậy cho thấy rằng quyền lực là một phần của quá trình tiến hóa.

© Bản tiếng Việt THTNDC

Advertisements