Nét đẹp giao duyên

Posted on Tháng Năm 19, 2012 bởi

0



Nguyễn Bổng
CTV Phía Trước

         Có dịp về với buôn làng đồng bào dân tộc Hrê, một tộc người trong thành phần các dân tộc Việt Nam, sinh sống chủ yếu ở các huyện Ba Tơ, Minh Long, Sơn Hà của tỉnh Quảng Ngãi và một số vùng lân cận thuộc tỉnh Bình Định, Kon Tum, được nghe, cảm nhận cái hay, cái đẹp của lọai nhạc cụ và cũng là phương tiện giao duyên độc đáo, có tên gọi là đàn Rngói, chắc chắn trong mỗi chúng ta sẽ đọng lại nhiều điều thú vị.

Nghệ nhân người Hrê thể hiện giao duyên với đàn Rngói (Ảnh VB)

           Đàn Rngói của người Hrê tương đối giống đàn môi của người Kinh. Về cấu tạo, hình dáng đàn Rngói thường được làm bằng thanh gỗ, ở giữa có thanh thép dẹt, kích thước như chiếc ghim đan lưới của bà con vùng biển, nắm lọt trong lòng bàn tay. Khi chơi loại nhạc cụ này, người nghệ nhân đưa lên môi, một tay giữ, một tay gảy thanh thép, kết hợp với sự điều khiển của đầu lưỡi và đôi môi, tạo nên thứ âm thanh nghe rò rè nho nhỏ như lời thì thầm, trầm, ấm. Theo các nghệ nhân người Hrê, tiếng đàn Rngói nghe như thế nhưng có bài bản, chuyển tải thông điệp rất rõ ràng, và những người cùng biết chơi đàn này với nhau mới hiểu, mới sử dụng làm phương tiện giao duyên, bởi nó chuyển tải rất hiệu quả tình cảm yêu thương của con người. Và có lẽ vì Rngói có khả năng thể hiện tình cảm hiệu quả như vậy, nên từ xa xưa thanh niên nam nữ Hrê thường dùng để giao duyên với nhau. Hình thức giao duyên khá độc đáo này đã trở thành nét đẹp trong đời sống cộng đồng của tộc người Hrê.

         Cũng theo những nghệ nhân lớn tuổi cho biết, trước kia buôn làng người Hrê chưa có phương tiện viết thư trao đổi tâm tình, đàn Rngói là phương tiện tỏ tình phổ biến nhất. Thanh niên nam, nữ dân tộc Hrê ngày xưa đến tuổi trưởng thành đều biết chơi đàn Rngói, trong túi áo lúc nào cũng thủ sẵn một chiếc ưng ý và sẵn sàng rung lên cùng với nhịp đập của trái tim trước người mình yêu thương. Thông qua tiếng đàn Rngói, người con trai tỏ lòng với người con gái mà mình đem lòng yêu thương thế này: “Em ơi em ơi! Em có ưng tôi không? Tôi có đẹp không? Tôi đẹp, em có ưng tôi thì hai đứa cùng tìm hiểu. Em chưa chồng, tôi chưa vợ, hãy nói với nhau cho biết!”.

       Nếu người con gái có cảm tình với người con trai, cũng dùng Rngói tỏ rõ lòng mình: “Em chưa có người yêu, anh thương em thiệt tình thì em cũng thương anh. Mình đừng lừa phỉnh nhau. Nếu lừa phỉnh nhau là có lỗi với nhau, phải cúng trâu cúng bò tạ lỗi với nhau. Em hứa với anh, anh hứa với em phải thật lòng, để sau này thành vợ thành chồng”.

         Còn nếu như người con gái đã có người yêu, không thể nhận lời, sẽ khéo léo từ chối. Các cách từ chối, đại loại như, không ưng anh được vì em đã có người này người kia; hay vì hoàn cảnh nào đó; hoặc em là người thế này, thế nọ, em nghèo, em xấu, không có nhiều trâu, nhiều chiêng, ché, không xứng với anh; hoặc em không ưng không phải do anh xấu, do anh nghèo mà là do số phận, trời không cho chúng mình lấy nhau….

Chiếc đàn Rngói (Ảnh VB)

       Trong phong tục truyền thống của người Hrê, sự chủ động bày tỏ tình cảm lứa đôi không phân biệt nam hay nữ, mà hoàn toàn bình đẳng với nhau. Trước người con trai khỏe mạnh siêng năng, giỏi làm cái rẫy, biết tộc-ching (đánh chiêng) hay, chơi đàn Rngói hay, được người con gái đem lòng yêu thương, và chủ động tỏ tình. Cách dùng đàn Rngói của người con gái ghẹo người con trai thường ý nhị, kín đáo hơn: “Anh ơi, lúc giờ anh bận gì không? Anh không bận, về nhà em nói chuyện với nhau”; hoặc trách khéo: “Lâu nay sao anh không đến thăm nhà em. Em ưng anh thăm nhà em để có dịp nói chuyện với nhau”…. Đại ý người con gái thăm dò tình ý của người con trai mình yêu có tình cảm lại với mình hay không! Nếu trường hợp nguời con trai chưa yêu, chưa động lòng có thể trả lời hờ hững: “Nói chuyện cái gì? Nói ở đây cũng được để anh em mình cùng nghe nhau”; hoặc trường hợp đã hiểu lòng nhau, cái bụng đã ưng nhau, tỏ ý thẳng: “Nếu em thật tình thì anh không có gì khó khăn. Anh đi ngay thôi để nói chuyện với em. Em phải thật tình với anh. Đừng lừa phỉnh giữa hai người đang tình yêu với nhau”; hoặc cũng có thể trả lời: “Nếu đúng thật em thương anh, thì mình nắm tay nhau, hứa hẹn nhau”. Sau đó hai người tiếp tục gặp nhau tìm hiểu và nếu hợp nhau sẽ nên vợ nên chồng.

       Đàn Rngói với thanh niên nam nữ dân tộc Hrê ngày xưa quan trọng như vậy, nên đến tuổi trưởng thành ai cũng học và biết chơi đàn Rngói. Nghệ nhân dân gian Phạm Thị Đê, ngoài 60 tuổi, người dân tộc Hrê ở Làng Teng, xã Ba Thành, huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi cho biết, quê bà ngày xưa, thanh niêm nam, nữ thường đổi con gà cho người nghệ nhân lớn tuổi để được hướng dẫn làm cái đàn Rngói và học chơi đàn. Sau một ngày làm việc trên nương rẫy tối về đi chơi, thanh niên nam, nữ – nhất là các nam thanh niên thường thủ sẵn đàn Rngói trong túi áo, đến nhà người con gái mình yêu, dùng tiếng đàn để tán tỉnh, giao duyên: “Em ơi em, em muốn nghe anh chơi đàn Rngói hay không?”. Nếu người con gái trả lời: “Anh hãy đàn đi. Em sẵn sàng nghe anh đây”. Thế là tiếng đàn Rngói thay tiếng nói con tim, ngân lên nhiều cung bậc, lúc nhẹ nhàng như xào xạc của lá rừng, lúc dịu êm như giọt sương đêm tinh khiết, và bổng lúc tuôn trào như dòng thác, thổn thức lời yêu thương thay tiếng nói con tim.

N.B.
©
2012 Tp chí Phía Trướ